ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅಂತಿಮ ಹಾಗೂ ಮಹಾಸಾರಾಂಶರೂಪಿ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ 'ಮೋಕ್ಷ ನ್ಯಾಸ ಯೋಗ'ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ದಿವ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು 'ಸಂನ್ಯಾಸ' (ತ್ಯಾಗ) ಮತ್ತು 'ತ್ಯಾಗ'ಗಳ ನಡುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು (ಆಸೆ ಪಟ್ಟು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮ) ಬಿಡುವುದನ್ನು 'ಸಂನ್ಯಾಸ' ಎಂದೂ, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದನ್ನು 'ತ್ಯಾಗ' ಎಂದೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು; ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.

ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವು ನೆರವೇರಲು ಐದು ಕಾರಕಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ: ಶರೀರ, ಕರ್ತೃ (ಅಹಂಕಾರ), ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಿವಿಧ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ದೈವ (ಪರಮಾತ್ಮನ ಶಕ್ತಿ). ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ತಾನೇ ಕರ್ತೃ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಅಜ್ಞಾನ. ತದನಂತರ ಕೃಷ್ಣನು ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತೃ, ಬುದ್ಧಿ, ಧೃತಿ (ಧೈರ್ಯ) ಮತ್ತು ಸುಖಗಳಲ್ಲಿರುವ ತ್ರಿವಿಧ ಗುಣಗಳ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸಿಕ, ತಾಮಸಿಕ) ಸಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಾನವನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬಂದ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಪರಮೋಚ್ಛ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, "ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು (ಬಂಧನಗಳನ್ನು) ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಕೇವಲ ನನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗು; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ" ಎಂದು ಅಭಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನ ಈ ಅಭಯವನ್ನು ಆಲಿಸಿದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಗೊಂದಲ-ಮೋಹಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾದವು ಎಂದು ಸಾರಿ, "ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಧ್ಯಾಯ ೧೬ ರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ನಂತರ, ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: "ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ಕೇವಲ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜೆ-ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೋ, ರಾಜಸಿಕವೋ ಅಥವಾ ತಾಮಸಿಕವೋ?"

ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ, ರಾಜಸಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ತಾಮಸಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಂಥ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೂ ಅಂತಹದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ .

ತದನಂತರ, ಕೃಷ್ಣನು ಮನುಷ್ಯನ ದಿನನಿತ್ಯದ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ತ್ರಿವಿಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ:

1. ಆಹಾರ (Food): ಆಯುಷ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಸಭರಿತ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಹಾರ; ಅತಿಯಾದ ಖಾರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ಹೊಂದಿರುವ ರೋಗಕಾರಕ ರಾಜಸಿಕ ಆಹಾರ; ಹಾಗೂ ಹಳೆಯದಾದ, ದುರ್ವಾಸನೆಯುಕ್ತ, ಅಶುಚಿಯಾದ ತಾಮಸಿಕ ಆಹಾರ.
2. ಯಜ್ಞ (Sacrifice): ಫಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞ; ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಫಲದ ಆಸೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ರಾಜಸಿಕ ಯಜ್ಞ; ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವ ತಾಮಸಿಕ ಯಜ್ಞ.
3. ತಪಸ್ಸು (Austerity): ಶಾರೀರಕ (ದೇಹ), ವಾಚಿಕ (ಮಾತು) ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ತಪಸ್ಸುಗಳ ಸ್ವರೂಪ.
4. ದಾನ (Charity): ಪಾತ್ರತೆ ನೋಡಿ ನಿಸ್ವಾರ್ಥವಾಗಿ ನೀಡುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ದಾನ; ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಅಥವಾ ಫಲ ಬಯಸಿ ನೀಡುವ ರಾಜಸಿಕ ದಾನ; ಹಾಗೂ ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೀಡುವ ತಾಮಸಿಕ ದಾನ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುವ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ನಿರ್ದೇಶಕವಾದ 'ಓಂ ತತ್ ಸತ್' ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ನಾಮತ್ರಯಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಅಥವಾ ತಪಸ್ಸು 'ಅಸತ್' ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಇಹದಲ್ಲೂ ಪರದಲ್ಲೂ ನಿರರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ 'ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ವಿಭಾಗ ಯೋಗ'ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮಾನವ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿರುವ ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಅಸುರಿ ಗುಣಗಳ ನಡುವಿನ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಕೃಷ್ಣನು ಮೊದಲು ಮಾನವನನ್ನು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ೨೬ ದೈವೀ ಗುಣಗಳನ್ನು (ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು) ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಭಯ (ಭಯರಾಹಿತ್ಯ), ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನ, ದಾನ, ದಮ, ಯಜ್ಞ, ಸ್ವಧ್ಯಾಯ, ತಪಸ್ಸು, ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಅಕ್ರೋಧ, ಶಾಂತಿ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಗಳಂತಹ ಪವಿತ್ರ ಗುಣಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೇರಿಸುತ್ತವೆ.

ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವ ಆಸುರೀ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಬಯಲುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಡಂಭ (ಅಹಂಕಾರದ ಪ್ರದರ್ಶನ), ದರ್ಪ (ಉದ್ಧಟತನ), ಅಭಿಮಾನ, ಕ್ರೋಧ, ಪಾರುಷ್ಯ (ಹಾಳು ಮಾತು/ನಿಷ್ಠುರತೆ) ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಗಳು ಅಸುರಿ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅಪರಿಮಿತ ಕಾಮ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ತಮಗೆ ತಾವೇ ನಾಶವನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ತದನಂತರ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ನರಕದ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ:

೧. ಕಾಮ (ಅತಿಯಾದ ಆಸೆ/ತೃಷ್ಣೆ)

೨. ಕ್ರೋಧ (ಕೋಪ)

೩. ಲೋಭ (ದುರಾಶೆ)

ಈ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಯಾವುದು ಕರ್ತವ್ಯ, ಯಾವುದು ಅಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು 'ಶಾಸ್ತ್ರ'ಗಳೇ ಪ್ರಮಾಣ; ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮನಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸುವವನಿಗೆ ಸುಖವಾಗಲಿ, ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಿ ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ 'ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಯೋಗ'ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಈ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ರೂಪಕದ ಮೂಲಕ ಬಿಡಿಸಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಕೃಷ್ಣನು ಈ ಸಂಸಾರವನ್ನು 'ಉರ್ಧ್ವಮೂಲಮಧಃಶಾಖಂ' — ಎಂದರೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮೂಲವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷಯ-ವಾಸನೆಗಳೆಂಬ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ಅಶ್ವತ್ಥ ಮರಕ್ಕೆ (ಅರಳಿ ಮರ) ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಸಾರ ವೃಕ್ಷದ ಬಲವಾದ ಬೇರುಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ತೃಷ್ಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತವೆ. ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಲು 'ಅನಾಸಕ್ತಿ' ಎಂಬ ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಈ ಮರದ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಾರದ ಆ ಪರಮ ದಿವ್ಯ ಧಾಮವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕೆಂದು ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಮಸ್ತ ತೇಜಸ್ಸು ತನ್ನದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಕೃಷ್ಣನು, ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ 'ವೈಶ್ವಾನರ' ಎಂಬ ಜಠರಾಗ್ನಿಯಾಗಿ ನೆಲೆಸಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನು ಆತನೇ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ:

1. ಕ್ಷರ (Perishable): ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವ ಸಮಸ್ತ ಭೌತಿಕ ಶರೀರಗಳು.
2. ಅಕ್ಷರ (Imperishable): ವಿನಾಶವಿಲ್ಲದ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಜೀವಾತ್ಮ.
3. ಪುರುಷೋತ್ತಮ (Supreme Spirit): ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಳುವ ಮತ್ತು ಪೋಷಿಸುವ ಪರಮಾತ್ಮ.

ಈ ದಿವ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತವನು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನಾಲಕ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ 'ಗುಣತ್ರಯ ವಿಭಾಗ ಯೋಗ'ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂರು ಮೂಲ ಗುಣಗಳಾದ ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ಗುಣಗಳು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಈ ಭೌತಿಕ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೃಷ್ಣನು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ:

1. ಸತ್ತ್ವ ಗುಣ: ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ, ನಿರ್ಮಲವೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಶಾಂತವೂ ಆದ ಗುಣ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.
2. ರಜೋ ಗುಣ: ಆಸೆ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಗುಣ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತೃಷ್ಣೆ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.
3. ತಮೋ ಗುಣ: ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಗುಣ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಮಾದ (ಅಜಾಗರೂಕತೆ), ಆಲಸ್ಯ, ಸೋಮಾರಿತನ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ಮರಣ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ: ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವನು ಉನ್ನತ ಜ್ಞಾನಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವನು ಕರ್ಮಸಂಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕವನ್ನು ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವನು ಅಜ್ಞಾನಿ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು, "ಕೃಷ್ಣಾ, ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ 'ಗುಣಾತೀತ' ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?" ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು, ಯಾರು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ ಸಾಕ್ಷಿಭಾವದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಚಿನ್ನ-ಮಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ದಿವ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅಭಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ 'ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ವಿಭಾಗ ಯೋಗ'ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮಾನವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅಮರ ಆತ್ಮದ ನಡುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮನುಷ್ಯನ ಆಂತರಿಕ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿಡುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು 'ಕ್ಷೇತ್ರ' (Field) ಮತ್ತು 'ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ' (Knower of the Field) ಇವೆರಡರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ:

1. ಕ್ಷೇತ್ರ (ಶರೀರ): ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಅಹಂಕಾರ, ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳು ಹಾಗೂ ಆಸೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖಗಳಂತಹ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೌತಿಕ ಶರೀರವೇ 'ಕ್ಷೇತ್ರ'.
2. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಆತ್ಮ): ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪಿ ಆತ್ಮನೇ 'ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ'. ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಿರುವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ತದನಂತರ ಕೃಷ್ಣನು ನಿಜವಾದ 'ಜ್ಞಾನ' ಎಂದರೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಹಿಂಸೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಶೌಚ, ಗುರುಸೇವೆ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದದ್ದೆಲ್ಲವೂ ಅಜ್ಞಾನ.

ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡಬೇಕಾದ ವಸ್ತುವಾದ 'ಜ್ಞೇಯ' (ಪರಬ್ರಹ್ಮ) ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆತನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಪ್ರಭುವಾಗಿ ಮತ್ತು ಭರ್ತನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ನಡುವಿನ ಈ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಧಕನು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ 'ಭಕ್ತಿಯೋಗ'ದಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯ ಸುಲಭ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಪರಮ ಭಕ್ತನ ಪವಿತ್ರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ, "ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ರೂಪವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಭಕ್ತರು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅಥವಾ ನಿರಾಕಾರ-ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ?" ಎಂದು ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಕೃಷ್ಣನು, ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತಲುಪುತ್ತವೆಯಾದರೂ, ದೇಹಧಾರಿಯಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅರೂಪಿಯಾದ ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಹಾಗೂ ಶ್ರಮದಾಯಕವಾದುದು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗುಣ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಮಾಡುವ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಭಕ್ತಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಆಲಿಸಿದ ನಂತರ, ಭಗವಂತನ ಆ ಅನಂತಾನಂತ 'ವಿಶ್ವರೂಪ'ವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ತೀವ್ರ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭೌತಿಕ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಈ ಅಪರಿಮಿತ ರೂಪವನ್ನು ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಂತರಿಕ ಜ್ಞಾನದ 'ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷು'ವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿ ಪಡೆದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಅನಂತ ಮುಖಗಳು, ನೇತ್ರಗಳು, ಅಸಂಖ್ಯಾತ ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದರೆ ಉಂಟಾಗುವ ತೇಜಸ್ಸಿನಂತೆ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ, ದೇವತೆಗಳು (ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಿವ, ಆದಿತ್ಯರು), ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಕಲ ಚರಾಚರಗಳು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಅಡಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಕಂಡು ರೋಮಾಂಚಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಆದರೆ, ಕೌರವರ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರ ಬಕ್ಷದ ಸಮಸ್ತ ಯೋಧರು (ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಕರ್ಣ ಸೇರಿದಂತೆ) ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ಮತ್ತು ಪತಂಗಗಳು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಗೆ ಧುಮುಕುವಂತೆ ಭಗವಂತನ ಉಗ್ರ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭಯಾನಕ ಬಾಯಿಗಳೊಳಗೆ ನಾಶವಾಗಲು ಧಾವಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಭೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ. "ಈ ಉಗ್ರರೂಪದ ಭಗವಂತ ನೀನ್ಯಾರು?" ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ, ಕೃಷ್ಣನು "ನಾನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃದ್ಧ ಕಾಲ ಸ್ವರೂಪಿ" (ಕಾಲೋಽಸ್ಮಿ ಲೋಕಕ್ಷಯಕೃತ್) ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ವೀರರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಈಗಾಗಲೇ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿಯಾಗಿದೆ, ಅರ್ಜುನನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರವಾಗಬೇಕಷ್ಟೇ ಎಂದು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಈ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮತ್ತು ಉಗ್ರವಾದ ಆಕಾರವನ್ನು ತಾಳಲಾರದೆ ಅರ್ಜುನನು ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಸೌಮ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಸೌಮ್ಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಈ ವಿಶ್ವರೂಪ ದರ್ಶನವು ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ ಅಥವಾ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ (ಭಕ್ತ್ಯಾ ತ್ವನನ್ಯಯಾ) ಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಲು ಮತ್ತು ಆತನಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಗೀತೆಯ ಪರಮ ಸಾರವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.