ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅಂತಿಮ ಹಾಗೂ ಮಹಾಸಾರಾಂಶರೂಪಿ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ 'ಮೋಕ್ಷ ನ್ಯಾಸ ಯೋಗ'ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ದಿವ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು 'ಸಂನ್ಯಾಸ' (ತ್ಯಾಗ) ಮತ್ತು 'ತ್ಯಾಗ'ಗಳ ನಡುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು (ಆಸೆ ಪಟ್ಟು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮ) ಬಿಡುವುದನ್ನು 'ಸಂನ್ಯಾಸ' ಎಂದೂ, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದನ್ನು 'ತ್ಯಾಗ' ಎಂದೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು; ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.

ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವು ನೆರವೇರಲು ಐದು ಕಾರಕಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ: ಶರೀರ, ಕರ್ತೃ (ಅಹಂಕಾರ), ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಿವಿಧ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ದೈವ (ಪರಮಾತ್ಮನ ಶಕ್ತಿ). ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ತಾನೇ ಕರ್ತೃ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಅಜ್ಞಾನ. ತದನಂತರ ಕೃಷ್ಣನು ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತೃ, ಬುದ್ಧಿ, ಧೃತಿ (ಧೈರ್ಯ) ಮತ್ತು ಸುಖಗಳಲ್ಲಿರುವ ತ್ರಿವಿಧ ಗುಣಗಳ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸಿಕ, ತಾಮಸಿಕ) ಸಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಾನವನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬಂದ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಪರಮೋಚ್ಛ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, "ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು (ಬಂಧನಗಳನ್ನು) ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಕೇವಲ ನನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗು; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ" ಎಂದು ಅಭಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನ ಈ ಅಭಯವನ್ನು ಆಲಿಸಿದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಗೊಂದಲ-ಮೋಹಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾದವು ಎಂದು ಸಾರಿ, "ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಧ್ಯಾಯ ೧೬ ರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ನಂತರ, ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: "ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ಕೇವಲ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜೆ-ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೋ, ರಾಜಸಿಕವೋ ಅಥವಾ ತಾಮಸಿಕವೋ?"

ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ, ರಾಜಸಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ತಾಮಸಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಂಥ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೂ ಅಂತಹದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ .

ತದನಂತರ, ಕೃಷ್ಣನು ಮನುಷ್ಯನ ದಿನನಿತ್ಯದ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ತ್ರಿವಿಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ:

1. ಆಹಾರ (Food): ಆಯುಷ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಸಭರಿತ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಹಾರ; ಅತಿಯಾದ ಖಾರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ಹೊಂದಿರುವ ರೋಗಕಾರಕ ರಾಜಸಿಕ ಆಹಾರ; ಹಾಗೂ ಹಳೆಯದಾದ, ದುರ್ವಾಸನೆಯುಕ್ತ, ಅಶುಚಿಯಾದ ತಾಮಸಿಕ ಆಹಾರ.
2. ಯಜ್ಞ (Sacrifice): ಫಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞ; ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಫಲದ ಆಸೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ರಾಜಸಿಕ ಯಜ್ಞ; ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವ ತಾಮಸಿಕ ಯಜ್ಞ.
3. ತಪಸ್ಸು (Austerity): ಶಾರೀರಕ (ದೇಹ), ವಾಚಿಕ (ಮಾತು) ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ತಪಸ್ಸುಗಳ ಸ್ವರೂಪ.
4. ದಾನ (Charity): ಪಾತ್ರತೆ ನೋಡಿ ನಿಸ್ವಾರ್ಥವಾಗಿ ನೀಡುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ದಾನ; ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಅಥವಾ ಫಲ ಬಯಸಿ ನೀಡುವ ರಾಜಸಿಕ ದಾನ; ಹಾಗೂ ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೀಡುವ ತಾಮಸಿಕ ದಾನ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುವ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ನಿರ್ದೇಶಕವಾದ 'ಓಂ ತತ್ ಸತ್' ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ನಾಮತ್ರಯಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಅಥವಾ ತಪಸ್ಸು 'ಅಸತ್' ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಇಹದಲ್ಲೂ ಪರದಲ್ಲೂ ನಿರರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ 'ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ವಿಭಾಗ ಯೋಗ'ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮಾನವ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿರುವ ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಅಸುರಿ ಗುಣಗಳ ನಡುವಿನ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಕೃಷ್ಣನು ಮೊದಲು ಮಾನವನನ್ನು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ೨೬ ದೈವೀ ಗುಣಗಳನ್ನು (ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು) ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಭಯ (ಭಯರಾಹಿತ್ಯ), ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನ, ದಾನ, ದಮ, ಯಜ್ಞ, ಸ್ವಧ್ಯಾಯ, ತಪಸ್ಸು, ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಅಕ್ರೋಧ, ಶಾಂತಿ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಗಳಂತಹ ಪವಿತ್ರ ಗುಣಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೇರಿಸುತ್ತವೆ.

ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವ ಆಸುರೀ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಬಯಲುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಡಂಭ (ಅಹಂಕಾರದ ಪ್ರದರ್ಶನ), ದರ್ಪ (ಉದ್ಧಟತನ), ಅಭಿಮಾನ, ಕ್ರೋಧ, ಪಾರುಷ್ಯ (ಹಾಳು ಮಾತು/ನಿಷ್ಠುರತೆ) ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಗಳು ಅಸುರಿ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅಪರಿಮಿತ ಕಾಮ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ತಮಗೆ ತಾವೇ ನಾಶವನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ತದನಂತರ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ನರಕದ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ:

೧. ಕಾಮ (ಅತಿಯಾದ ಆಸೆ/ತೃಷ್ಣೆ)

೨. ಕ್ರೋಧ (ಕೋಪ)

೩. ಲೋಭ (ದುರಾಶೆ)

ಈ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಯಾವುದು ಕರ್ತವ್ಯ, ಯಾವುದು ಅಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು 'ಶಾಸ್ತ್ರ'ಗಳೇ ಪ್ರಮಾಣ; ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮನಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸುವವನಿಗೆ ಸುಖವಾಗಲಿ, ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಿ ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.