هیچ نظمی، هیچ فرمولی و هیچ ساختاری برای ابد دوام نمی‌آورد؛ نه به این خاطر که دشمنی از بیرون آن‌ها را تهدید می‌کند، بلکه چون هر ایده‌ای درست در لحظه‌ی هبوط به جهان واقع، بذر نابودی‌اش را با اصول خودش می‌کارد. ما برای درک کردن جهان، واقعیتِ لغزنده را در فرضیاتمان اسیر می‌کنیم و انرژیِ عظیمی را صرف این می‌کنیم که این فرضیات ساده‌سازی شده را حفظ کنیم؛ غافل از اینکه همین کار ما سیستم‌ را در مارپیچی از اسکیسموجنسیسم می‌اندازد و در نهایت سیستم به سمت محتمل‌ترین حالت خود یعنی فروپاشی میل می‌کنند. این سقوط، یک تراژدی کور نیست، بلکه محرکِ اصیلِ دیالکتیکی است که از دلِ انسداد، امکانِ رهایی و تولدِ روایتی تازه را ایجاد می‌کند.

این مکانیسمِ گذار، همان نقطه‌ای است که فلاسفه را به تامل واداشته؛ آنجا که توماس کوهن از «بحران در پارادایم‌ها» و صلب شدنِ ساختارهای علمی پیش از انقلاب فکری می‌گوید، و ژیل دولوز از «خطوط فرار» بن‌بست‌شکنی یاد می‌کند که چطور پدیده‌ها از درونِ قلمروهای سخت نشت می‌کنند و نظمِ موجود را فرومی‌پاشند. حتی کارل مارکس با مادی کردنِ دیالکتیک هگل، بر این باور بود که هر نظامِ اجتماعی-اقتصادی، خود مسبب و گورکنِ خویشتن است و تضادهای درونی‌اش آن را به سمت فروپاشیِ محتوم می‌برد. در این اپیزود از پادکست فینسوف، تلاش کردم نشان دهم که چرا روایت‌ها سقوط می‌کنند؟

Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

فوکو معتقد بود مفهوم «جنون» برساختی بود که سرمایه‌داری ایجاد کرد تا بتواند انسان جدیدی تولید کند که در ساختار تولیدی عصر صنعتی بهترین کارایی را داشته باشد. انسانی که پیش از مدرنیته وجود داشت، از عقلانیت مادی برخوردار نبود. آن انسان درگیر احساسات خودش بود، همچنان به مفاهیم انتزاعی سنتی می‌اندیشید و الهیات در زندگی‌اش جایگاه ویژه‌ای داشت. برای اینکه این مساله نتواند در گسترش سرمایه‌داری مشکلی ایجاد کند، سرمایه‌داری اقدام به ایجاد مفهوم جنون کرد.

این مفهوم بعدها به شکل عجیبی به کار آمد. به طوری که سیاستمداران، اقتصاددانان، جامعه‌شناسان و بسیاری دیگر هر زمان از توضیح پدیده‌ای خاص عاجز ماندند، آن را به جنون نسبت دادند. این در حالی است که این به اصطلاح دانشمندان و متفکران به ریشه وقایع نمی‌پرداختند که این جنون اتفاقا زاییده خود سرمایه‌داری است.

در این اپیزود به این می‌پردازم که چطور و به چه معنا مدرنیته و سرمایه‌داری ماشین تولید جنون جمعی هستند و چگونه می‌توان از این جنون فاصله گرفت و به عقلانیت رسید.

برای مطالعه بیشتر:

خلاصه کتاب تاریخ جنون

Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.

ارسطو در «فن خطابه» به ما آموخت که برای متقاعد کردن مردم، سه رکن لازم است: اتوس (اعتبار)، پاتوس (احساسات) و لوگوس (منطق). اما سوال اینجاست: چرا گاهی اوقات روایت‌هایی که لوگوس ضعیفی دارند، با تکیه بر اتوس قدرتمند، بر ذهن‌ها حکومت می‌کنند؟ نیچه قرن‌ها بعد در «فراسوی نیک و بد» به ما هشدار داد که «حقیقت، سپاهی متحرک از استعاره‌هاست»؛ اما ما اغلب فراموش می‌کنیم که این استعاره‌ها چه کسی آن‌ها را ساخته و به چه منظوری.

افلاطون در تمثیل غار، انسان‌ها را زندانیانی تصور کرد که سایه‌ها را واقعیت می‌پندارند. اما فوکو در قرن بیستم لایه عمیق‌تری را آشکار کرد: مسئله فقط سایه‌ها نیستند، بلکه «آپاراتوس‌هایی» هستند که این سایه‌ها را می‌سازند. سینما، رسانه، دانشگاه، بیمارستان—همه این‌ها ابزارهایی هستند که روایت‌های مسلط را طبیعی و اجتناب‌ناپذیر جلوه می‌دهند. وقتی پزشک لباس سفید می‌پوشد، وقتی سرباز پرچم را برافراشته می‌کند، وقتی سیاستمدار با کلمات زیبا سخن می‌گوید، در واقع در حال فعال کردن همان اتوس ارسطویی هستند که نقد را غیرممکن می‌سازد.

سارتر می‌گفت: «انسان محکوم به آزادی است»؛ اما این آزادی یعنی چه؟ آیا ما می‌توانیم واقعا آزاد باشیم زمانی که آپاراتوس‌های متعددی آگاهی ما را تحت الشعاع قرار داده است. پاسخ به این سوال تا مدت‌ها خیر بود تا اینکه هوسرل اپوخه‌ کردن را به ما آموخت. پس از آن ما می‌توانیم داوری خود را در مورد روایت‌ها تعلیق کنیم و بپرسیم: آیا این باور من است یا باوری که به من تزریق شده؟

گرامشی از «هژمونی فرهنگی» سخن می‌گفت؛ لحظه‌ای که روایت مسلط، آن‌قدر طبیعی می‌شود که دیگران حتی تصور نمی‌کنند امکان روایت دیگری وجود دارد. اینجاست که وظیفه ما نه تنها بیدار شدن خودمان، بلکه بیدار کردن دیگران است. چون همان‌طور که در اپیزود گفتم: تو محکوم به آزادی دیگرانی زیرا اگر امروز دیگران را آزاد نکنی، فردا به آن‌ها اسلحه می‌دهند تا تو را بکشند.

برای مطالعه بیشتر:

پزشکی رهایی بخش: نگاهی به آنارشیسم در پزشکی

خودفرمانی چیست و سوژه خودفرمان کیست؟

Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.