エピソード

  • Wkoło Gazonu: Dwór w Cudzynowicach - obserwatorium astronomiczne i pilot RAAFu

    Wkoło Gazonu: Dwór w Cudzynowicach - obserwatorium astronomiczne i pilot RAAFu
    2025/12/02
    Dwór w Cudzynowicach w województwie świętokrzyskim jeszcze niedawno był opuszczoną ruiną. Dziś to znów dom – i to dom z niezwykłą historią. Marta i Michał Żołnowscy, którzy przeprowadzili się tu z Krakowa, przyznają, że początki były trudne.„Mieszkamy tutaj w ogóle od, równo właściwie z dokładnością, do kilku dni od roku. Sprowadziliśmy się tutaj zupełnie na wariackich papierach, jak to się mówi. Nie było wielu, wielu podstawowych rzeczy. W pralni mieliśmy tymczasową kuchnię, łazienkę, sypialnia była nieskończona. A fachowcy krzątali się od rana do wieczora.”Dwór wzniesiono w 1820 roku dla rodziny Krzyżanowskich, związanych z Krakowem i Uniwersytetem Jagiellońskim. Ostatni przedwojenni właściciele, Włodzimierz i Stefania Krzyżanowscy, prowadzili tu nowoczesne gospodarstwo.„Dwór został wybudowany w 1820 roku przez rodzinę Krzyżanowskich, którzy kupili tę posiadłość, te pola, wieś od Żeleńskich. (…) Włodzimierz i Stefania Krzyżanowscy to byli ostatni właściciele tego dworu w okresie międzywojennym. Krzyżanowski był prawnikiem. Był też, mówiąc współczesnym językiem, biznesmenem, któremu się dosyć wiodło. Byli właścicielem cukrowni buraków tutaj w Kazimierzy. Był też takim innowatorem. Pomagał wybudować kolej wąskotorową w okolicy.”Wojna brutalnie przerwała ten świat. Włodzimierz Krzyżanowski, oficer Wojska Polskiego został aresztowany i uwięziony w Ostaszkowie.„Jak przyszła wojna, był oficerem. Został powołany do żandarmerii polskiej. Został pojmany przez Rosjan i w 40 roku zginął strzałem w tył głowy. Nawet nie znaleziono jego ciała później.”Stefania została we dworze sama z córką Haliną, prowadząc gospodarstwo i życie kulturalne mimo okupacji. To właśnie wtedy w Cudzynowicach rozegrała się sensacyjna historia alianckiego lotnika RAAF, Alana Huntera Hammetta.„Historia z pilotem RAAFu, Alanem Hunterem Hammettem. Jest w ogóle wyjątkowa. To jest scenariusz na doskonały film sensacyjny, wojenny, z pewnością. Z wątkiem romantycznym zresztą.”W sierpniu 1944 roku, podczas lotów z Włoch z pomocą dla powstańczej Warszawy, nad okolicą został zestrzelony Liberator. Większość załogi zginęła, część dostała się do niewoli.„Przeżył tak naprawdę jeden nawigator z tego samolotu, właśnie niejaki Alan Hunter Hammett, który na tym spadochronie gdzieś tutaj spadł w okolicy i mieszkał przez kilka miesięcy w Cudzynowicach. Tutaj właśnie u Stefani Krzyżanowskiej, ona go ukrywała. On, żeby też nie został wydany, żeby nie doszło do konspiracji, udawał głuchoniemego, ale był zaangażowany w walki partyzanckie w okolicy.”Do tej historii Żołnowscy doszli jak do układanki – przez rodzinne archiwa Krzyżanowskich i spotkania z pasjonatami historii Podgórza w Krakowie. Zderzenie zdjęcia z wojennej gazety z fotografiami z dworu nie pozostawiło wątpliwości.„Michał wrócił do domu, zaczął przeglądać te zdjęcia i mówi, zobacz, to on. Ma niezwykle charakterystyczne rysy twarzy. Nie było żadnej wątpliwości, że to jest dokładnie ten człowiek. (…) To jest zdjęcie, które było przez miłośników historii Podgórze pokazane, znajduje się w internecie, a to jest zdjęcie, które my dostaliśmy od znajomych córki Krzyżanowskich i to jest ten sam człowiek.”W opowieść wpisany jest również wątek miłosny – aliancki lotnik zakochał się w młodej Polce ze Święcic.„Poznał Wielowiejską, która w dworze w Święcicach mieszkała i zakochali się w sobie na tyle mocno, że pobrali się. Wyjechali razem do Australii. (…) I tam z tą wielowiejską żyli, mieli bliźniaków, którzy żyją do tej pory. Michael i Peter zresztą.”Po wojnie dwór został zbombardowany, upaństwowiony i zamieniony w szkołę rolniczą, a potem internat. Stefania z córką uciekły w styczniu 1945 roku. Halina została później znaną scenografką – pracowała m.in. przy filmach Barei i serialu „Czterdziestolatek”.„Nigdy nie chciała odzyskać tego dworu i nigdy nie chciała tu wrócić. Miała tak smutne, tak traumatyczne wspomnienia z tego okresu dzieciństwa, gdzie straciła ojca, gdzie była okupacja, gdzie potem z mamą opuszczały ten dwór w stresie i w takiej traumie można powiedzieć, że nigdy nie chciała tutaj wrócić.”Kiedy internat zamknięto, budynek zaczął popadać w ruinę. Dwór został wystawiony na licytację komorniczą. I tu zaczyna się współczesny rozdział historii.„Formalnie właścicielami jesteśmy od 2022 roku, czyli raptem trzy lata. Był luty 2022 roku, dosłownie tydzień po inwazji rosyjskiej na Ukrainę (…). Pojechaliśmy na licytację komorniczą w Kazimierzy Wielkiej i w sądzie okazało się, że nie było nikogo. Byłem tylko ja, z chętnych, którzy mogli kupić to miejsce, więc wróciłem do domu, do Krakowa z radosną nowiną, że słuchajcie, jesteśmy właścicielami dworu w...
    続きを読む 一部表示
    38 分
  • Wkoło Gazonu: Dwór w Gałkach i niesamowita kolekcja poloników

    Wkoło Gazonu: Dwór w Gałkach i niesamowita kolekcja poloników
    2025/11/17

    W najnowszym odcinku zabieramy słuchaczy na Mazowsze, do położonego w gminie Grębków zabytkowego dworu w Gałkach – miejsca, które dzięki Małgorzacie i Waldemarowi Gujskim zyskało drugie życie.

    Historia dworu – od Gałeckich do współczesności

    „Gałeccy utworzyli to miejsce zgodnie z nazwą Gałki… Potem byli Rudzińscy, Kliccy, Łubieńscy i Popiele… Przedtem był tutaj dwór drewniany… spłonął, jak to dwory drewniane w Polsce.”

    Czas powojenny, jeśli chodzi o losy dworu był opłakany w skutkach.

    „Dwór został ogołocony ze wszystkiego… to było bezprawie po prostu… drzwi obcinali, dopasowywali do chałup.”

    Obecni właściciele remont rozpoczynali, jak mówią, na zgliszczach:

    „Drzewa na dachu rosły… dach był zawalony… podłogi były resztkami podłóg.”

    Jak kupuje się dwór, którego nie chce się kupić?

    Pani Małgorzata Gujska tak wspomina moment decyzji:

    „Modliłam się: Panie Boże, ja tego nie chcę… I w tym momencie weszli konkurenci z Ameryki: ‘My mamy dolary, będziemy grubasów odchudzać we dworze’. (…) Mąż przyszedł. Mówię: ‘No co, nie kupiłeś?’ A on: ‘Jak to nie kupiłem? Kupiłem oczywiście’.”

    Sześć lat odbudowy i otwarcie w 2009 roku

    W 2009 roku nastąpiło uroczyste otwarcie:

    „Przyjechali wszyscy święci z tej Polski… Maciek Rydel, przyjaciel od polskich dworów… Ostał się w Polsce jeden dwór na sto.”

    Polska tożsamość i rola dworu

    Waldemar Gujski przedstawia głęboką filozofię, która towarzyszyła im od początku:

    „Polski dwór jest polską tożsamością, kulturą, tradycją… Bez aliansu dworu i plebanii Polska by się chyba nie odrodziła.”

    Wnętrza pełne skarbów

    W jadalni i salonach zgromadzili polskie pamiątki, rzemiosło i unikalne antyki:

    • strzemiona husarskie, Pappenheimer – hełm husarski,
    • rynografy z różnych epok,
    • kolekcje lamp naftowych,
    • mebel przypisywany Izabeli Czartoryskiej,
    • repliki zastawy z Titanica,

    Gości wita napis nad wejściem paremia: „Gloria Tibi Domine” – Chwała Tobie, Panie.


    Dwór otwarty

    Państwo Gujscy nie tylko odrestaurowali zabytek, ale sprawili, że stał się centrum lokalnej integracji:

    „Dzieci przychodziły do bramy, zaglądały… puściłam je. I zaczęła się wielka przyjaźń.”

    Organizują kolędowania, rekonstrukcje historyczne, rocznice narodowe, zajęcia i spotkania.

    „Dwór polski powinien być otwarty.”

    Dziś i jutro – 2025 rok

    Najbliższy plan to wielkie obchody 150-lecia dworu:

    „Może będzie husaria… ludzie, którym polski dwór leży na sercu.”

    Obecni właściciele przywrócili ruinom dawny blask, odtwarzając dwór nie tylko w ujęciu materialnym, ale i duchowym.
    続きを読む 一部表示
    33 分
  • Wkoło Gazonu: Historia polskich dworów i ich znaczenie w kulturze

    Wkoło Gazonu: Historia polskich dworów i ich znaczenie w kulturze
    2025/10/24

    Historyk dr Marcin Chorązki przypomina, że polski dwór to nie tylko architektura, ale „ośrodek kultury narodowej” i miejsce, gdzie od wieków kształtowały się postawy „Bóg, honor, ojczyzna”. To tam „pulsowało życie kulturalne”, rodziły się idee niepodległościowe, a ludność wiejska mogła poznawać świat nowoczesności. Audycja prowadzi nas przez ich świetność i dramat: od roli w powstaniach narodowych po „planowaną likwidację wielkiej własności” po 1944 roku, która odebrała wsi „punkt odniesienia między dworem, plebanią i szkołą”. To zaproszenie do odkrywania zapomnianych miejsc i ludzi, którzy tworzyli polską historię.
    続きを読む 一部表示
    30 分
  • Wkoło Gazonu: Zamek Broniszów i jedna z najpiękniejszych sal renesansowych w Polsce

    Wkoło Gazonu: Zamek Broniszów i jedna z najpiękniejszych sal renesansowych w Polsce
    2025/10/24

    W sercu województwa Lubuskiego, w Broniszowie, stoi zamek. Cezary Lusiński i jego siostra od 15 lat przywracają mu dawny blask. W rozmowie opowieść o trudach i radościach odbudowy zabytku, o sztukateriach i renesansowych polichromiach. Zamek w Broniszowie to dziś nie tylko świadek historii, ale też przestrzeń spotkań, koncertów, wystaw. To opowieść o współczesnym ziemiaństwie, o szacunku dla przeszłości i o tym, że można żyć w rytmie dawnych dworów – z otwartością, gościnnością i poczuciem odpowiedzialności za dokonania osób, które żyły w tych miejscach przed laty.
    続きを読む 一部表示
    37 分
  • Wkoło Gazonu: Pałac w Grodkowicach i historia rodu Żeleńskich

    Wkoło Gazonu: Pałac w Grodkowicach i historia rodu Żeleńskich
    2025/10/24

    W cieniu magnolii liczącej ponad sto lat, w neogotyckim pałacu Teodora Talowskiego w Grodkowicach, rozbrzmiewa nie tylko muzyka dawnych mistrzów, lecz także echo wielkiej historii rodu Żeleńskich. W audycji zabieramy słuchaczy w podróż przez dzieje wsi, dworu i pałacu, w którym przyszła na świat jedna z najważniejszych postaci polskiej muzyki XIX wieku – Władysław Żeleński.

    Gospodarzami tego miejsca są Marta i Ireneusz Trybulcowie – muzycy i opiekunowie miejsca, którzy od lat przywracają pamięć o kompozytorze i jego rodzinie. Jak sami mówią:

    „To jest pasja. Gdybyśmy nie mieli pasji, na pewno byśmy tego nie robili. To jest taki patriotyczny obowiązek, żeby się zająć od strony artystycznej tym obiektem."

    Odkrywamy także mniej znane fakty o Władysławie Żeleńskim – jego zaginione symfonie, odnalezione rękopisy pieśni dedykowanych ukochanej, czy współczesne nagrania jego dzieł, które zdobywają międzynarodowe uznanie. Nie brak również wątków rodzinnych: od zakładu witrażów Stanisława Gabriela, przez literackie wspomnienia Tadeusza Boya-Żeleńskiego, po dramatyczne losy rodu Żeleńskich w czasie wojny.

    Brama na wciąż otwarta zaprasza i dziś, do odwiedzenia tego wyjątkowego miejsca i zapoznania się z jego historią. Państwo Trybulcowie dbają o to miejsce, które znów tętni życiem, a muzyka Władysława Żeleńskiego wybrzmiewa w miejscu jego narodzin.

    続きを読む 一部表示
    33 分