Dúnmharaíodh Denis Donaldson, iarbhall den IRA, 20 bliain ó shin i 2006.

Duine sinsearach a bhí ann i Sinn Féin ag tráth a raibh an páirtí ag dul ó neart go neart mar fhórsa polaitiúil sa Tuaisceart.

Creidtear gur cara dílis de chuid Gerry Adams agus Martin McGuinness a bhí ann agus i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta tugadh post riaracháin dó i gCnoc an Anfa.

Ach, sa bhliain 2005, tháinig sé chun solais go raibh Denis Donaldson ag feidhmiú mar spiaire ar son M15 le blianta fada.

Theith sé go ceantar iargúlta i nDún na nGall, áit ar chuir sé faoi i dteach beag gan uisce reatha ná leictreachas.

Is ann a thángthas ar a chorp roinnt míonna ina dhiaidh sin, agus é scaoilte faoi dhó.

Tá go leor ceisteanna fós gan freagraí i dtaca le bás Dennis Donaldson, ceisteanna a ghoilleann ar a chlann go dtí an lá inniu.

Agus le fear Gaeltachta cúisithe le déanaí i leith an dúnmharú - an bhfaighimid amach cé a thug an t-ordú chun é a mharú?

Ar Seachtain, labhraíonn an t-iriseoir Áine Ní Bhreisleáin faoin scéala is déanaí sa chás.

Foclóir:

Spiaire: Spy

Uisce reatha: Running water

Pleascáin: Explosives

Ball: Member

Riarachán: Administration

Ruathar: Raid

Ag spré: Spreading

Ag feidhmiú: Operating

Nocht: Reveal

Iarghúlta: Remote

Ar an toirt: On the spot

Freagracht: Responsibility

Tras-teorainn: Cross border

Corruair: Occasionally

Ag goilliúint orthu: Weighing heavily on them

Ceart agus cóir: Right and justice

Brathadóir: Informer

Ag dul i méadaíocht: Growing up

Eiseachadadh: Extradited

See omnystudio.com/listener for privacy information.

I 1976, tharla robáil traenach a mhairfeas i gcuimhne na ndaoine go deo.

I lár na hoíche, ar an 30ú Márta, thaistil seachtar déag ó Bhaile Átha Cliath go Contae Cill Dara, i gcarr a bhí fuadaithe, chuig trasnú traenach bheag fada amuigh faoin tuath.

Ag a haon a chloig ar maidin, chuaigh ceathrar acu chuig teach feirme díreach i aice leis an líne iarnróid agus chnag siad ar an doras, ag ligin orthu gur Gardaí a ba iad.

Is ansin a choinnigh siad bean, fear agus triúr páiste dá gcuid faoi bhéal gunna.

Dhá uair a chloig níos déanaí, bhí traen poist ar an bhealach ó Chorcaigh go Baile Átha Cliath, nuair a phléasc an geaing an iarnród taobh thiar den teach feirme agus tháinig an traen chun stopadh.

Choinnigh siad an tiománaí agus an criú traein faoi bhagairt.

Chuaigh siad ar bord agus ghoid dhá chéad míle punt, tuairim ar milliún euro sa lá atá inniu ann.

An rud a tharla ina dhiaidh sin áfach, ba chúis náire agus conspóide é don Stáit.

Cúisíodh triúr fear as robáil nach raibh aon páirt acu ann agus maireann na hiarmhairtí go fóill d’Osgur Breathnach,do Nicky Kelly agus do Brian McNally.

Ar Seachtain amharcann Íte Ní Chionnaith, iar-léachtóir iriseoireachta agus iar-bhall den IRSP, siar ar an chonspóid lena dearcadh féin a thabhairt ar an robáil agus ar an mhéid a thit amach ina dhiaidh.

Foclóir:

Faoi bhéal gunna: At gunpoint

Ráiteas: Statement

Pleascáin: Explosives

Iomrall ceartais: Miscarriage of justice

Gabh: Arrest

Baill: Members

Droch-íde: abuse or ill treatment

Bagairt: Threat

Seán: Deny

Cuireadh iachall orthu: They were forced to

Fianaise: Evidence

An Chúirt Choiriúil Speisialta: The Special Criminal Court

Éadóchasach: Hopeless

In ainneoin: Despite

Ciontach: Guilty

D’éalaigh sé: He escaped

Achomharc: Legal appeal

Ciontú: Conviction

Cuir ar neamhní: To quash

Cúiseanna daonna: Humanitarian grounds

See omnystudio.com/listener for privacy information.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Is beag duine nár chuala trácht ar an sloinne Hitler, ná ar na himeachtaí uafásacha a tharla mar gheall ar Adolf Hitler. Seans nach bhfuil mórán fios ag an ghnáthdhuine ar na hÉireannaigh a bhí gaolta leis – na ‘Irish Hitlers’ mar a tugadh orthu. Mar sin de, cén ceangal a bhí ag Adolf Hitler leis an tír bheag seo ar imeall na hEorpa? Agus cad chuige a ndeachaigh Paddy Hitler chun cogaidh in aghaidh a uncail féin?

Láithreoir: Tessa Fleming, Aoi: Ciarán Dunbar

Foclóir:

Seafóideach: Daft

Is annamh: Rarely

Leathdheartháir: Half-brother

Mion sónraí: minute details

Tiománta: Determined

Fuadach: Kidnap

Maígh: Allege

Fianaise Evidence

Scian: Knife

Ní nach ionadh: It’s no surprise

Teacht i dtír: Take advantage of

Namhaid: Enemy

Gadaíocht: Thieving

Spiaireachta: Spying

Dul chun searbhais: To turn sour

Bolscaireacht: Propaganda

Sloinne: Surname

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá Laura Pakenham ar dhuine de réaltaí móra na GaelTok-ta, an pobal úrnua sin de chainteoirí Gaeilge a bhíonn ag cruthú ábhar digiteach ar TikTok.

Is as lár na tíre í Laura ó dhúchas, ceantar nach bhfuil cáil mhór air as an Ghaelscolaíocht, ach tá gairm cruthaithe aici anois as an teanga a chur chun cinn.

Is múinteoir, craoltóir, cruthaitheoir ábhair ar na meáin sóisialta í agus anois, is údar í fosta.

Tá leabhar úr scríofa aice, ‘Irish: History and Culture Through Language’.

Is leabhar faoin Ghaeilge é, dírithe ar fhoghlaimeoirí, agus b’fhéidir a rá gur am tráthúil é dá leithéid, le borradh as cuimse tagtha ar an tsuim atá ann sa Ghaeilge le roinnt blianta anuas.

Anuraidh, tháinig fás 600% ar úsáid na teanga ar TikTok agus tá an cuma air nach bhfuil sé sin ag laghdú i mbliana. Agus is léir nach in Éirinn amháin atá an suim sa teanga ag fás.

Chuaigh leabhar Laura ar dhíol sna Stáit Aontaithe fiú sula raibh sé ar fáil anseo in Éirinn, agus tá sé anois ar fáil go domhanda.

Ar Seachtain, labhraíonn Laura Pakenham faoina leabhar úr agus na míthuiscintí atá ann faoin Ghaeilge atá ina ‘pet peeve’s’ do Ghaelgeoirí.

Foclóir:

Borradh: Boom or explosion

Teibí: Abstract

Súigh isteach: Absorb

Airím: I feel

Achar ama: Time frame

Fiúntach: Worthwhile

Aistear: Journey

Cinneadh: Decision

Machnamh: Contemplation

Ábhar: Content

Éacht: Achievement

Uathúil: Unique

Easpa: A lack of

Teangacha dúchasacha: Native languages

Ábhar scoile: School subject

Sáite: Immersed

Leáigh: Melt

Reoite: Frozen

Diúltach: Negative

Dearfach: Positive

Is annamh: Seldom

Dea-chleachtas: Good practice

Bac: Block

Cáin: Criticise

Cothromaíocht: Balance

Closleabhar: Audiobook

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá Seachtain na Gaeilge buailte linn arís ar feadh coicíse agus i mbliana tá an ceol i gcroílár an chéiliúradh.

Is é téama na bliana seo ná ‘A Ghaeilge, mo cheol thú’, agus s’iad Róisín Seoighe, ball den ghrúpa ceoil IMLÉ, agus Conor Curley ón bhanna ceoil Fontaines D.C., ambasadóirí na féile.

Tá dhá thuras ar leith ag an bheirt ambasadóir leis an teanga.

Tógadh Róisín le Gaeilge i gcroílár na Gaeltachta agus cumann sí ceol nua-aimseartha ins an teanga, agus tá Conor anois ag iarraidh ath-thosú lena chuid aistir foghlamtha.

Léiríonn téama na bliana seo an gaol láidir atá idir an Ghaeilge agus an ceol agus tá an teanga á úsáid ag Conor agus Róisín ina gcuid liricí.

Tá sé coitianta anois do cheoltóirí móra le rá an Ghaeilge a fhigh isteach ina gcuid ceoil ceoltóirí ar nós CMAT, Fontaines D.C., Denise Chalia agus Kneecap.

Ach cad é atá mar spreagadh ar an treocht seo?

Ar Seachtain labhair Tessa Fleming le Róisín Seoighe, Ambasadóir Sheachtain na Gaeilge, agus bean Gaeltachta go smior í, faoin fís atá aici don Ghaeilge agus don Ghaeltacht.

Foclóir:

Ceol a chumadh: To compose music

Faitíos: Apprehension

Aistrigh: Translate

Béim: Emphasis

Eispéireas: Experience

Céad cuimhní: First memories

Nósanna: Traditions or customs

Éalú uaigh: Escape from it

Drogall: Hesitation

Seanchas: Storytelling

Ag casadh ceol: Playing music

Camchuairt: A tour

A scaradh: To seperate

Dushlán: Challenge

Iomráiteach: Prominent

Slí bheatha: Career

Figh: Weave

See omnystudio.com/listener for privacy information.

See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá an t-oileán beag seo ag athrú ar go leor, leor bealaí - ó thaobh na polaitíochta de, ó thaobh an chultúir de agus ó thaobh ár bhféiniúlachta de.

Agus leis na hathruithe sin, tá díospóireacht ag teacht chun cinn arís is arís eile, is é sin, reifreann faoin teorainn agus faoi Éire Aontaithe.

Ach cé comh réadúil is atá an fís sin maidir le hÉire Aontaithe?

Ag Ard Fheis Chonradh na Gaeilge i mBéal Feirste ar na mallaibh, ghlac an eagraíocht le rún ar son ghníomhú i dtreo “Éire Aontaithe ar leas na Gaeilge agus na Gaeltachta”.

Ach le conspóid agus le teannas go minic ina scáil ar aon díospóireacht pholaitiúil faoin nGaeilge – go háirithe ó thuaidh - an bhfuil baol an go dtiocfadh ísliú stádais ar an teanga in Éire Ath-Aontaithe?

Agus í ag taifeadadh beo ag an Ard Feis, phléigh Áine Ní Bhreisleáin taighde úr ar thodhchaí na Gaeilge agus na Gaeltachta in Éirinn Aontaithe leis an údar Róisín Nic Liam (scoláire dochtúireachta PhD in Ollscoil na Banríona), agus le hUachtarán Chonradh na Gaeilge, Ciarán Mac Giolla Bhéin.

Foclóir:

Ag bailiú nirt: Gaining momentum

Dlús: Accerlate or to hasten

Is mithid dúinn: It’s time for us

Claochlaitheach: Transformative

Ionchur: Input

Claonadh: Bias

Ag amharc go cúng: Looking narrowly

Rúin: Motions

Críochdheighilt: Partition

Ualach: Burden

Deis chneasaithe: Opportunity for healing

Uirlis dheighilte: A tool of separation

Dlínse: Jurisdiction

Fréamhaithe: Rooted

Toil: Desire or will

Ionchas: Expectation

Creatlach: Framework

Idirbheartaíocht: Negotiation

Rinneadh muid talamh slán daofa: We took them for granted

Samhail: Model

Am-scála: Time frame

Aineolach: Uninformed or ignorant

Géilleadh: Surrender

Soiléireacht: Clarity

An cheist a chíoradh: To discuss the issue

Beidh seo ar leas..: This will benefit..

See omnystudio.com/listener for privacy information.