ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ 'ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଯୋଗ' ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ। ଏଥିରେ ସଂସାରକୁ ଏକ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ମୂଳ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଏବଂ ଶାଖାସମୂହ ନିମ୍ନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି। ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜକୁ କ୍ଷର (ନାଶବାନ୍) ଓ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ ଜୀବାତ୍ମା) ଉଭୟଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଥିବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭାବେ ପରିଚିତ କରାଇଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ ରହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ତେଜ ଭଳି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପରିଚାଳିତ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଗୁହ୍ୟତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।

ତେଜୋବିନ୍ଦୁ ଉପନିଷଦର ଏହି ଅଂଶରେ ଶିବ ଆତ୍ମାନୁଭୂତି ଓ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝାଇଛନ୍ତି। ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ, ନିତ୍ୟ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ। "ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି" ମନ୍ତ୍ରର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପାପ ଓ ଦୁଃଖ ବିନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଆତ୍ମା ହିଁ ପରମ ସତ୍ୟ।

ତେଜୋବିନ୍ଦୁ ଉପନିଷଦ ଅନୁସାରେ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି, ଜୀବ, ଜଗତ ଏବଂ ଦେବତା ଘନୀଭୂତ ଅଖଣ୍ଡ ଏକରସ ବା ଚୈତନ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ଦୃଶ୍ୟମାନ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସବୁକିଛି ବ୍ରହ୍ମମୟ। ଏହି ଅଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ଭେଦଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାଶ୍ଵତ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଚିନ୍ମାତ୍ର ସତ୍ତା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପରମ ସତ୍ୟ।

ତେଜୋବିନ୍ଦୁ ଉପନିଷଦ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନ ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅହଂକାରଶୂନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ଏହାର ଅଧିକାରୀ। ଏଥିରେ ଯୋଗର ୧୫ ଅଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ମାର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ରହ୍ମମୟ ଦେଖିବା ଏବଂ "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ" ଏହି ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବରେ ସ୍ଥିର ରହିବା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପରମ ମୋକ୍ଷ ଓ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଉପନିଷତ୍ ପରିଚୟ : କୃଷ୍ଣଯଜୁର୍ବେଦୀୟ ଏହି ଉପନିଷଦରେ ମୋଟ ଛଅଗୋଟି ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି । ଏଥିରେ କୁହାଯାଇଛି କି, ତେଜର ବିନ୍ଦୁକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନ ଅଟେ । ସେ ଅଗୋଚର ଏବଂ ହୃଦୟସ୍ଥିତ ଅଟନ୍ତି । ମୁନିଗଣ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦୁଃସାଧ୍ୟ, ଦୁଃସେବ୍ୟ ଏବଂ ଦୁର୍ଦୃଶ୍ୟ ଅଟେ । ମିତାହାରୀ, କ୍ରୋଧରହିତ ଏବଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ସୁଖଦୁଃଖାଦି-ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ଅହଂକାର-ଆଶା-ତୃଷ୍ଣା-ରହିତ, ଉତ୍ସାହୀ ଏବଂ ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତକାରୀ ହିଁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବାର ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଅପ୍ରତୀତ, ନିରଧିଷ୍ଠାନ, ସୂକ୍ଷ୍ମାତିସୂକ୍ଷ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଅଟେ । ସେ ତ୍ରିଲୋକଜନକ, ତ୍ରିଗୁଣାଶ୍ରୟ, ନୀରୂପ, ନିଶ୍ଚଳ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ନିରବଲମ୍ବ, ନିରୂପାଧିକ, ଆନନ୍ଦରୂପ ଅଟନ୍ତି । ସେ ଅଜନ୍ମା, ଅବିକାରୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅଚଳ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟନ୍ତି, ସେ ହିଁ ଆତ୍ମା ଅଟନ୍ତି । ସେ ହିଁ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ପରମ ଗତି ଅଟନ୍ତି । କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଭୟ, ଦର୍ପାଦିକୁ ତଥା ଶୀତୋଷ୍ଣାଦି, ମାନାପମାନାଦି, କ୍ଷୁଧା-ତୃଷା ଆଦିର ଅସହିଷ୍ଣୁତାକୁ ତଥା କୁଳାଭିମାନାଦି ବାସନାସମୂହକୁ ଛାଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୋଇପାରେ । (ବିରଜାନନ୍ଦ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ଏହି ଉପନିଷଦ୍ କେବଳ ତେରଗୋଟି ମନ୍ତ୍ର ଯୁକ୍ତ ଅଟେ ହେଲେ ନିର୍ଣ୍ଣୟସାଗର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ‘ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତୋପନିଷଦଃ’ରେ ସଂଗୃହୀତ ଉକ୍ତ ଉପନିଷତ୍-ର ଛଅଗୋଟି ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି । ଏଠାରେ ତାହାର ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଛି, ଯେହେତୁ ତାହା ତତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।)

ପ୍ରଦତ୍ତ ସୂଚନା ଆଧାରରେ ମହାଶିବରାତ୍ରି କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ରହସ୍ୟର ଏକ ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ। ଏହି ବିବରଣୀ ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ଗଭୀର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ସହ ଲିଙ୍ଗୋଦ୍ଭବ ଓ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ଭଳି ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁର ଦାର୍ଶନିକ ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଏହି ସମୟରେ ମହାଜାଗତିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବାରୁ, ଏହା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ ଓ ଉପବାସ ମାଧ୍ୟମରେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଶକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ କରିବା ସହ ନିଜ ଅନ୍ତରର ବିକାରକୁ ଦୂର କରିବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଶେଷରେ, ଏହି ପାଠ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ଚୈତନ୍ୟ ବା ଶିବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଏହି ପର୍ବ ସାମାଜିକ ସଂହତି ଏବଂ ସରଳ ଜୀବନଶୈଳୀର ଏକ ମହାନ ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରେ।

ଏହି ପାଠ୍ୟଟି ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ରମ୍‌ର ଏକ ପବିତ୍ର ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର କଲ୍ୟାଣମୟ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଆଲୋକପାତ କରିଛି। ଏଥିରେ ଶିବଙ୍କର ଦୁଇଟି ଶକ୍ତି, ଘୋର (ଭୟଙ୍କର) ଏବଂ ଅଘୋର (ଶାନ୍ତିପ୍ରଦ) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବୁଝାଇ ଦିଆଯାଇଛି। ସାଧକ ନିଜର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ପାପ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ସେହି ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ରୂପକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି, ଯାହା ମନକୁ ପରମ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଏଠାରେ 'ଗିରିଶନ୍ତ' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ଶୀର୍ଷକୁ ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁ ବାସ କରନ୍ତି। ପରିଶେଷରେ, ମହାଶିବରାତ୍ରିର ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ସାରାଂଶ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଏହି ପାଠ୍ୟଟି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବନାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏଥିରେ ଭକ୍ତ ନିଜର ଆତ୍ମା, ଶରୀର ଏବଂ ଦୈନନ୍ଦିନର ପ୍ରତିଟି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶିବଙ୍କର ଏକ ସେବା ବା ଆରାଧନା ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତିର ଚାଲିବା, ଶୋଇବା କିମ୍ବା କହିବା ପରି ସାଧାରଣ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ କିଭଳି ପବିତ୍ର ଉପାସନାରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତାହା ଏଠାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଏଥିସହିତ, ମଣିଷ ନିଜର ଜାଣତରେ ବା ଅଜାଣତରେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ତ୍ରୁଟି ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛି। ଶେଷରେ, ଏହି ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଶିବଙ୍କୁ ଦୟାର ସାଗର ଭାବରେ ସମ୍ବୋଧନ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମସମର୍ପଣର ମାର୍ଗ ଦେଖାଇଥାଏ। ଏହା ମୂଳତଃ ଜୀବନ ଏବଂ ଭକ୍ତିର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ଅଟେ।

ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଗଠନ ଏବଂ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ବିକାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ଗାଇଡ୍ । ଏଥିରେ ବିନୟ ବା ନମ୍ରତା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ପରୋପକାର ଏବଂ କୃତଜ୍ଞତା ଭଳି ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରାଯାଇଛି । ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଣବାନନ୍ଦ ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଉଦାହରଣ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ପବିତ୍ର କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସଂସ୍କାରୀ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି । ଏଥିରେ ଥିବା ବ୍ୟବହାରିକ ପରାମର୍ଶଗୁଡ଼ିକ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରି ଆନ୍ତରିକ ଶକ୍ତି ଓ ମନର ପବିତ୍ରତା ହାସଲ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ । ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ପିଲାମାନଙ୍କୁ କେବଳ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜଣେ ମାନବବାଦୀ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ଗଢ଼ିତୋଳିବା । ଏହିପରି ଭାବେ, ପୁସ୍ତକଟି ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନକୁ ଆଧୁନିକ ଜୀବନଶୈଳୀ ସହ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରୟାସ କରିଛି ।